หากเราลองสังเกตเด็กเล็กในขณะที่พวกเขาลงมือทำกิจกรรมต่าง ๆ เราอาจพบว่าเด็กบางคนใช้มือข้างหนึ่งทำงานเป็นหลัก ส่วนมืออีกข้างแทบไม่ได้ช่วย หรือบางคนมักใช้มือข้างเดิมทำทุกอย่างแม้ในกิจกรรมที่ต้องอาศัยมือทั้งสองข้างร่วมกัน
เรื่องนี้เป็นสิ่งที่เราควรให้ความสำคัญเพราะการเรียนรู้ที่จะใช้ร่างกายทั้งสองด้านอย่างสัมพันธ์กันเป็นทักษะพื้นฐานอย่างหนึ่งของพัฒนาการเด็ก และการส่งเสริมให้เด็กใช้มือ แขน ขา และอวัยวะทั้งสองข้างทำงานร่วมกันเป็นพื้นฐานสำคัญของการพัฒนาการเคลื่อนไหว การประสานงานของร่างกาย และการช่วยเหลือตนเองในชีวิตประจำวัน อย่างไรก็ตาม การส่งเสริมให้เด็กใช้อวัยวะซ้ายและขวาไม่ได้หมายถึงการบังคับให้เด็กต้องถนัดทั้งสองมือ หรือฝึกให้เด็กถนัดขวาหรือถนัดซ้ายตามที่ผู้ใหญ่ต้องการ แต่เป็นการเปิดโอกาสให้เด็กได้เรียนรู้การใช้อวัยวะทั้งสองข้างตามหน้าที่และความเหมาะสมของแต่ละกิจกรรม
เหตุผลที่เด็กเล็กควรใช้อวัยวะทั้งสองข้างในการทำงานร่วมกัน
ในทางพัฒนาการ การใช้อวัยวะทั้งสองข้างให้ทำงานสัมพันธ์กันเรียกว่า Bilateral Coordination หมายถึง ทักษะหรือความสามารถในการประสานการทำงานของร่างกายซีกซ้ายและขวาให้ทำงานร่วมกันได้อย่างมีประสิทธิภาพ และทักษะนี้มีความสำคัญต่อการเรียนรู้หลายด้าน ได้แก่
- ช่วยพัฒนาการประสานงานของร่างกาย เด็กเรียนรู้ที่จะควบคุมการเคลื่อนไหวของแขน ขา และมือทั้งสองข้างให้สัมพันธ์กัน เช่น คลาน ปีนป่าย เตะบอล รับส่งลูกบอล และเล่นเครื่องเล่นสนาม
- ช่วยพัฒนาการทำงานของมือทั้งสองข้าง กิจกรรมในชีวิตประจำวันจำนวนมากต้องใช้มือทั้งสองข้างร่วมกันโดยแต่ละข้างอาจทำหน้าที่แตกต่างกัน เช่น มือหนึ่งจับกระดาษให้อยู่นิ่ง อีกมือหนึ่งใช้กรรไกรตัด หรือมือหนึ่งจับขวดน้ำ อีกมือหนึ่งเปิดฝาขวด
- ส่งเสริมการประสานงานระหว่างสายตากับมือ เมื่อเด็กใช้มือทั้งสองข้างทำงานร่วมกัน เด็กต้องอาศัยการมอง การกะระยะ และการควบคุมการเคลื่อนไหวให้สัมพันธ์กัน เช่น การร้อยลูกปัด การต่อบล็อก การปั้นดินน้ำมัน และการขีดเขียน
- ส่งเสริมการเคลื่อนไหวข้ามแนวกึ่งกลางลำตัว (Crossing the Midline) เป็นความสามารถในการเคลื่อนมือหรือเท้าข้ามแนวกึ่งกลางของร่างกายไปทำกิจกรรมอีกด้านหนึ่ง เช่น ใช้มือขวาหยิบของที่อยู่ทางซ้าย หรือใช้มือซ้ายหยิบของที่อยู่ทางขวา ทักษะนี้ช่วยให้เด็กเคลื่อนไหวได้คล่องตัวขึ้นและเป็นส่วนหนึ่งของการพัฒนาการประสานงานระหว่างร่างกายทั้งสองด้าน
ผลที่อาจจะเกิดหากเด็กไม่ค่อยใช้อวัยวะทั้งสองข้างทำงานร่วมกัน
ประเด็นสำคัญที่เราต้องเข้าใจให้ดีเสียก่อนคือการที่เด็กไม่ใช้มือซ้ายและขวาเท่า ๆ กัน ไม่ได้หมายความว่าเด็กคนนั้นมีปัญหาด้านพัฒนาการเสมอไป ทั้งนี้ เด็กแต่ละคนมีความถนัดของมือและร่างกายแตกต่างกันและการมีมือข้างที่ถนัดเป็นพิเศษถือเป็นพัฒนาการตามธรรมชาติ (ความถนัดของมือหรือ Hand Preference/Hand Dominance) เราจึงไม่ได้เน้นว่าเด็กต้องใช้มือสองข้างให้เท่ากัน แต่ให้ดูว่าเด็กสามารถใช้ร่างกายทั้งสองด้านทำงานร่วมกันได้เหมาะสมกับกิจกรรมหรือไม่ หากเด็กมีข้อจำกัดด้านการประสานงานของร่างกายทั้งสองข้างอาจพบผลกระทบในชีวิตประจำวัน เช่น
- ทำกิจกรรมที่ต้องใช้มือสองข้างพร้อมกันได้ยาก เช่น มือหนึ่งจับกระดาษ อีกมือหนึ่งตัดกระดาษ หรือจับภาชนะขณะเปิดฝา
- ทำกิจกรรมที่ต้องใช้มือหนึ่งช่วยประคองอีกมือหนึ่งได้ไม่คล่อง เช่น การติดกระดุม รูดซิป ผูกเชือกรองเท้า และการใช้ช้อนส้อมร่วมกัน
- ทำกิจกรรมที่ต้องเคลื่อนไหวข้ามแนวกึ่งกลางลำตัวได้ไม่คล่อง เช่น การเอื้อมมือไปหยิบของที่อยู่อีกด้านหนึ่งของร่างกาย โดยอาจหันหรือหมุนตัวตามแทน
- การเล่นที่ต้องใช้การประสานงานของร่างกายอาจทำได้ยากขึ้น เช่น การรับส่งลูกบอล การปีนป่าย การคลาน หรือการเล่นเครื่องเล่นสนาม
- การทำงานที่ต้องใช้ความแม่นยำของมืออาจใช้เวลามากขึ้น เช่น การวาดภาพ การใช้กรรไกร การร้อยลูกปัด และการต่อของเล่นชิ้นเล็ก
หมายเหตุ: ผลกระทบเหล่านี้ไม่ได้เกิดขึ้นกับเด็กทุกคนและไม่ควรสรุปว่าเกิดจากการไม่ได้ฝึกใช้อวัยวะสองข้างเพียงอย่างเดียว เพราะอาจเกี่ยวข้องกับปัจจัยอื่นด้วย เช่น การควบคุมกล้ามเนื้อ การวางแผนการเคลื่อนไหว การรับรู้ทางประสาทสัมผัส และการประสานงานระหว่างสายตากับมือ ดังนั้น หากเด็กมีความยากลำบากในการทำกิจกรรมหลายด้านอย่างต่อเนื่องจนกระทบต่อการเล่น การเรียนรู้ หรือการช่วยเหลือตนเอง ตลอดจนหากเด็กเคยทำทักษะบางอย่างได้แล้วกลับทำไม่ได้ หรือมีความยากลำบากในการเคลื่อนไหวเพิ่มขึ้น ควรปรึกษาแพทย์ผู้เชี่ยวชาญด้านพัฒนาการเด็กและผู้เชี่ยวชาญด้านกิจกรรมบำบัด (Occupational Therapist: OT) เพื่อประเมินอาการและให้แนวทางการบำบัดรักษาอย่างเหมาะสม
กิจกรรมที่ช่วยส่งเสริมการใช้อวัยวะซ้ายและขวาร่วมกัน
การเล่นและการฝึกผ่านการทำกิจวัตรประจำวันในขณะที่เด็กอยู่ที่บ้านเป็นแบบฝึกที่เหมาะสมกับเด็กวัยเด็กเล็กเพราะไม่เคร่งครัดจนเกินไป กิจกรรมทุกอย่างที่จะให้เด็กลงมือทำควรเริ่มจากง่ายไปยาก ให้เด็กได้เคลื่อนไหวอย่างเป็นธรรมชาติ และสนุกกับการเล่นมากกว่ามุ่งหวังให้ทำได้ถูกต้องทุกครั้ง เช่น
- เล่นปั้นแป้งโดว์ ปั้นดินน้ำมัน ให้เด็กใช้มือทั้งสองข้างนวด คลึง และใช้ไม้คลึงแป้ง โดยให้เด็กได้ฝึกออกแรงและควบคุมมือทั้งสองข้างร่วมกัน
- ร้อยลูกปัด มือหนึ่งจับเชือก อีกมือหนึ่งหยิบลูกปัดและสอดเข้าไปในเชือก ฝึกการทำงานที่มีหน้าที่แตกต่างกันของมือทั้งสองข้าง
- ตัดกระดาษด้วยกรรไกร มือหนึ่งจับกรรไกร อีกมือหนึ่งช่วยจับและหมุนกระดาษตามแนวที่ต้องการตัด
- เล่นต่อบล็อก ใช้มือหนึ่งจับฐานหรือประคองชิ้นส่วน อีกมือหนึ่งหยิบและวางบล็อกให้ตรงตำแหน่ง
- เล่นโยนและรับลูกบอล ฝึกการใช้แขนทั้งสองข้าง การกะระยะ และการประสานงานระหว่างสายตากับการเคลื่อนไหว
- ช่วยทำงานบ้านง่าย ๆ เช่น ใช้สองมือบิดผ้าชุบน้ำหมาด ๆ เช็ดโต๊ะ จัดเก็บของเล่น หรือถือภาชนะขณะใส่สิ่งของลงไป
นอกจากนี้ อาจจัดกิจกรรมที่ส่งเสริมการเคลื่อนไหวข้ามแนวกึ่งกลางลำตัว เช่น
- ให้เด็กใช้มือขวาหยิบของเล่นที่วางอยู่ทางซ้าย และสลับเป็นใช้มือซ้ายหยิบของทางขวา
- เล่นติดสติกเกอร์บนกระดาษแผ่นใหญ่ โดยวางสติกเกอร์ไว้คนละด้านของลำตัว
- เล่นปัดลูกโป่งไปทางซ้ายและขวา โดยให้เด็กเอื้อมมือไปตามทิศทางของลูกโป่ง
- เล่นเกมแตะเข่าตรงข้าม เช่น ใช้มือขวาแตะเข่าซ้าย แล้วสลับข้างตามความสามารถของเด็ก
สิ่งที่ผู้ปกครองควรระวังในการฝึก
แม้กิจกรรมเหล่านี้จะทำได้ง่ายและสามารถนำไปใช้ในชีวิตประจำวันได้ แต่มีข้อควรระวังที่อยากให้ผู้ปกครองใส่ใจ ดังนี้
- อย่าบังคับให้เด็กถนัดมือข้างใดข้างหนึ่ง เด็กบางคนถนัดขวา บางคนถนัดซ้าย และบางคนยังสลับมือไปมาในช่วงที่กำลังเรียนรู้ ไม่ควรเปลี่ยนมือที่เด็กเลือกใช้หรือบังคับให้เด็กใช้มือข้างเดียวกับผู้ใหญ่ โดยทั่วไป ความถนัดของมือเริ่มสังเกตเห็นได้ในช่วงอายุประมาณ 2–4 ปี และมักชัดเจนขึ้นในช่วง 4–6 ปี ทั้งนี้เด็กแต่ละคนมีความแตกต่างกัน
- อย่าเข้าใจผิดว่าต้องฝึกให้เด็กใช้มือทั้งสองข้างเก่งเท่ากัน เพราะเป้าหมายไม่ใช่การทำให้เด็กใช้มือซ้ายและขวาได้เหมือนกันทุกประการ แต่คือการให้เด็กใช้มือข้างที่ถนัดทำหน้าที่หลักและใช้อีกมือหนึ่งช่วยประคองหรือสนับสนุนการทำงานได้อย่างเหมาะสม
- อย่าเร่งให้เด็กทำกิจกรรมที่ยากเกินความสามารถ ควรเริ่มจากกิจกรรมง่าย ๆ เช่น ถือของเล่นสองมือ ตบมือ เล่นบล็อก หรือปั้นแป้งโดว์ ก่อนพัฒนาไปสู่กิจกรรมที่ต้องใช้ความแม่นยำมากขึ้น เช่น ร้อยลูกปัดและใช้กรรไกร
- อย่าบังคับให้เด็กทำด้วยการจับแขนหรือมือเด็กแบบรุนแรงเพื่อให้เกิดการเคลื่อนไหว แต่ควรสาธิตให้ดู ชวนให้ลองทำ และให้ความช่วยเหลือเท่าที่จำเป็นด้วยความอ่อนโยน หากเด็กยังทำไม่ได้ ไม่ควรฝืนจับมือให้ทำซ้ำ ๆ จนเด็กรู้สึกต่อต้านหรือไม่สนุกกับกิจกรรม แต่ควรเปลี่ยนไปสู่การทำกิจกรรมอื่นเป็นการทดแทน
- อย่าฝึกเฉพาะการใช้มือ ควรเปิดโอกาสให้เด็กได้ใช้แขน ขา และลำตัวทั้งสองด้านผ่านกิจกรรมที่หลากหลาย เช่น คลาน ปีนป่าย เตะบอล โยนบอล และเล่นเกมเคลื่อนไหว เพราะการประสานงานของร่างกายไม่ได้จำกัดอยู่เพียงกล้ามเนื้อมัดเล็ก
- ต้องสังเกตความผิดปกติที่อาจต้องได้รับการประเมินอย่างถูกหลักการทางการแพทย์ หากเด็กอายุต่ำกว่า 18 เดือนมีการเลือกใช้มือข้างหนึ่งอย่างชัดเจนมากจนแทบไม่ใช้มืออีกข้าง หรือมีอาการมือข้างหนึ่งอ่อนแรง เกร็ง กำมือผิดปกติ เคลื่อนไหวไม่คล่อง หรือมีความแตกต่างของการเคลื่อนไหวระหว่างร่างกายสองด้าน ควรปรึกษากุมารแพทย์หรือแพทย์ผู้เชี่ยวชาญเฉพาะด้านเพื่อประเมิน ไม่ควรพยายามฝึกแก้ไขด้วยตนเองเพียงอย่างเดียว
การส่งเสริมให้เด็กวัยเด็กเล็กใช้อวัยวะซ้ายและขวาทำงานร่วมกันเป็นการวางพื้นฐานทักษะการเคลื่อนไหวที่เด็กจะนำไปใช้ต่อยอดในการเล่น การเรียนรู้ และการช่วยเหลือตนเองในชีวิตประจำวัน สิ่งที่ผู้ใหญ่ควรทำคือจัดประสบการณ์และกิจกรรมที่หลากหลาย เปิดโอกาสให้เด็กได้ทดลองใช้ร่างกายทั้งสองด้าน และสังเกตว่าเด็กสามารถประสานการทำงานของอวัยวะต่าง ๆ ได้ดีมากขึ้นเพียงใดโดยไม่จำเป็นต้องคาดหวังให้เด็กใช้มือซ้ายและขวาได้เก่งเท่ากัน หรือทำกิจกรรมได้สมบูรณ์แบบในทันที ขอเพียงเด็กค่อย ๆ เรียนรู้ว่ามือหนึ่งสามารถช่วยอีกมือหนึ่งได้ ร่างกายทั้งสองด้านสามารถทำงานร่วมกันได้ และเด็กสามารถนำทักษะเหล่านี้ไปใช้ในชีวิตประจำวันได้อย่างคล่องแคล่วและเป็นอิสระมากขึ้นก็เกิดประโยชน์แล้ว
บ้านอุ่นรักขอเป็นกำลังใจให้ทุกครอบครัววางเป้าหมายของการฝึกพัฒนาการในการช่วยให้เด็กได้ใช้ความสามารถของตนเองได้อย่างเต็มศักยภาพ
บ้านอุ่นรักสวนสยาม ถนนสวนสยาม 24 แยก 2 โทร 086 775 9656 | LINE ID: 0867759656
บ้านอุ่นรักธนบุรี ถนนพุทธมณฑลสายสอง ซอย 26 โทร 087 502 5261 | LINE ID: @aunrak2
Image Credit: Google Gemini
